ଅଧ୍ୟାୟ – ୧: ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତ ଇତିହାସର ଉପାଦାନ
୧. ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ରଚନାରେ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଉପାଦାନର ଗୁରୁତ୍ୱ କ’ଣ?
ଉତ୍ତର: ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଉପାଦାନ ଯଥା ଅଭିଲେଖ, ମୁଦ୍ରା, ସ୍ମାରକୀ ଓ ମୃତ୍ପାତ୍ର ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ଜାଣିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏଥିରୁ ତତ୍କାଳୀନ ରାଜନୈତିକ, ସାମାଜିକ, ଆର୍ଥିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ଜୀବନ ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ମିଳେ। ଏହା ଐତିହାସିକ ଘଟଣାର ସତ୍ୟତା ଯାଞ୍ଚ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୁଏ।
୨. ଅଭିଲେଖ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? ଏହାର ଦୁଇଟି ଉଦାହରଣ ଦିଅ।
ଉତ୍ତର: ପଥର, ସ୍ତମ୍ଭ, ଗୁମ୍ଫା ଓ ଧାତୁପଟ୍ଟ ଉପରେ ଖୋଦିତ ଲେଖାକୁ ଅଭିଲେଖ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଇତିହାସର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଉପାଦାନ। ଏଥିରୁ ରାଜାଙ୍କ ଶାସନ, ବିଜୟ ଓ ପ୍ରଶାସନ ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ମିଳେ। ଅଶୋକଙ୍କ ଶିଳାଲେଖ ଓ ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଅଭିଲେଖ ଏହାର ଉଦାହରଣ।
୩. ଅଶୋକଙ୍କ ଅଭିଲେଖରେ ବ୍ୟବହୃତ ଯେକୌଣସି ଚାରୋଟି ଲିପିର ନାମ ଲେଖ।
ଉତ୍ତର: ଅଶୋକଙ୍କ ଅଭିଲେଖରେ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଲିପି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଲିପିଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ବ୍ରାହ୍ମୀ, ଖରୋଷ୍ଠୀ, ଆରାମୀ ଓ ଗ୍ରୀକ୍। ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପି ଅଧିକାଂଶ ଅଭିଲେଖରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଲିପିଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଭାଷା ଓ ଲେଖନ ପ୍ରଣାଳୀ ବିଷୟରେ ସୂଚନା ଦିଏ।
୪. ଜେମ୍ସ ପ୍ରିନ୍ସେପ୍ଙ୍କ ଐତିହାସିକ ଅବଦାନ କ’ଣ?
ଉତ୍ତର: ଜେମ୍ସ ପ୍ରିନ୍ସେପ୍ ଜଣେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମୁଦ୍ରାବିଦ୍ ଓ ଲିପିବିଶାରଦ ଥିଲେ। ସେ ୧୮୩୭ ମସିହାରେ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପିର ପାଠୋଦ୍ଧାରରେ ସଫଳ ହୋଇଥିଲେ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଅଶୋକଙ୍କ ଅଭିଲେଖ ପଢ଼ିବା ସମ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା। ତାଙ୍କର ଅବଦାନ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ରଚନାକୁ ନୂତନ ଦିଗ ଦେଇଥିଲା।
୫. ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଅଭିଲେଖର ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ କ’ଣ?
ଉତ୍ତର: ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଅଭିଲେଖ ଓଡ଼ିଶାର ଉଦୟଗିରି ପାହାଡ଼ରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା କଳିଙ୍ଗର ରାଜା ଖାରବେଳଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ମୁଖ୍ୟ ଐତିହାସିକ ତଥ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ। ଏଥିରୁ ତାଙ୍କର ସାମରିକ ବିଜୟ, ଶାସନ ଓ ଜନକଲ୍ୟାଣମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଜଣାପଡ଼େ। ଏହା ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗର ଇତିହାସ ଜାଣିବାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ।
୬. ପ୍ରୟାଗ ପ୍ରଶସ୍ତି କାହାଙ୍କ ଶାସନ ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ?
ଉତ୍ତର: ପ୍ରୟାଗ ପ୍ରଶସ୍ତି ଗୁପ୍ତ ସମ୍ରାଟ ସମୁଦ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଶାସନ ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ। ଏହାକୁ ତାଙ୍କର ସଭାକବି ହରିଷେଣ ରଚନା କରିଥିଲେ। ଏଥିରେ ସମୁଦ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ସାମରିକ ବିଜୟ ଓ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ବିସ୍ତାରର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି। ଏହା ଗୁପ୍ତ ଯୁଗର ଇତିହାସ ଜାଣିବାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ।
୭. ଐହୋଲ ପ୍ରଶସ୍ତିର ଐତିହାସିକ ମହତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ?
ଉତ୍ତର: ଐହୋଲ ପ୍ରଶସ୍ତି ଚାଲୁକ୍ୟ ରାଜା ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଲକେଶୀଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ଐତିହାସିକ ତଥ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ। ଏହାକୁ ତାଙ୍କର କବି ରବିକୀର୍ତ୍ତି ରଚନା କରିଥିଲେ। ଏଥିରେ ପୁଲକେଶୀଙ୍କ ବିଜୟ ଓ ହର୍ଷବର୍ଦ୍ଧନଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି। ଏହା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ରାଜନୈତିକ ଇତିହାସ ଜାଣିବାରେ ସହାୟକ ହୁଏ।
୮. ପ୍ରଶସ୍ତି କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? ଏହାର ଗୋଟିଏ ଉଦାହରଣ ଦିଅ।
ଉତ୍ତର: ରାଜାଙ୍କ ଗୁଣ, ବୀରତ୍ୱ, ବିଜୟ ଓ କୃତିତ୍ୱର ପ୍ରଶଂସା କରି ରଚିତ ଅଭିଲେଖକୁ ପ୍ରଶସ୍ତି କୁହାଯାଏ। ଏହା ସାଧାରଣତଃ ରାଜାଙ୍କ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥାଏ। ପ୍ରଶସ୍ତିରୁ ଶାସକଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ସଫଳତା ଓ ସାମରିକ ଅଭିଯାନ ବିଷୟରେ ତଥ୍ୟ ମିଳେ। ସମୁଦ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ପ୍ରୟାଗ ପ୍ରଶସ୍ତି ଏହାର ଏକ ଉଦାହରଣ।
୯. ମେହରୌଲୀ ଲୌହସ୍ତମ୍ଭରୁ କେଉଁ ଐତିହାସିକ ସୂଚନା ମିଳେ?
ଉତ୍ତର: ମେହରୌଲୀ ଲୌହସ୍ତମ୍ଭର ଅଭିଲେଖରୁ ‘ଚନ୍ଦ୍ର’ ନାମକ ଜଣେ ରାଜାଙ୍କ ବିଜୟ ଓ କୃତିତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଜଣାପଡ଼େ। ଏହି ରାଜାଙ୍କୁ ସାଧାରଣତଃ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ସହ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ଏହା ଗୁପ୍ତ ଯୁଗର ରାଜନୈତିକ ଇତିହାସ ବିଷୟରେ ତଥ୍ୟ ଦିଏ। ଏହି ସ୍ତମ୍ଭ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଉନ୍ନତ ଲୌହ ନିର୍ମାଣ କୌଶଳର ମଧ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ଅଟେ।
୧୦. ତାମ୍ରପଟ୍ଟ ଅଭିଲେଖର ଐତିହାସିକ ଉପଯୋଗିତା କ’ଣ?
ଉତ୍ତର: ତାମ୍ରପଟ୍ଟ ଅଭିଲେଖ ତମ୍ବା ପଟ୍ଟ ଉପରେ ଖୋଦିତ ଲେଖା ଅଟେ। ଏଥିରେ ସାଧାରଣତଃ ଭୂମିଦାନ, ଦାନଗ୍ରହୀତା ଓ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ରହିଥାଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଭୂମି ବ୍ୟବସ୍ଥା, ରାଜସ୍ୱ ଓ ପ୍ରଶାସନ ସମ୍ପର୍କରେ ଜଣାପଡ଼େ। ତେଣୁ ତାମ୍ରପଟ୍ଟ ଅଭିଲେଖ ଇତିହାସ ରଚନାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାଦାନ।
ବିଭାଗ – ଖ: ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଉପାଦାନ
୧୧. ପଞ୍ଚମାର୍କ ମୁଦ୍ରା କାହାକୁ କୁହାଯାଏ?
ଉତ୍ତର: ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ଧାତୁପଟ୍ଟ ଉପରେ ବିଭିନ୍ନ ଚିହ୍ନ ଆଘାତ କରି ତିଆରି କରାଯାଉଥିବା ମୁଦ୍ରାକୁ ପଞ୍ଚମାର୍କ ମୁଦ୍ରା କୁହାଯାଏ। ଏହି ମୁଦ୍ରାଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ରୂପା ଓ ତମ୍ବାରେ ତିଆରି ହେଉଥିଲା। ଏଥିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପଶୁ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରତୀକ ଖୋଦିତ ରହୁଥିଲା। ଏହା ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ମୁଦ୍ରା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ବାଣିଜ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ଦିଏ।
୧୨. ମୁଦ୍ରାତତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ? ଇତିହାସ ରଚନାରେ ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱ ଲେଖ।
ଉତ୍ତର: ମୁଦ୍ରାର ଅଧ୍ୟୟନକୁ ମୁଦ୍ରାତତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଏ। ମୁଦ୍ରାରୁ ରାଜାଙ୍କ ନାମ, ଶାସନକାଳ ଓ ରାଜନୈତିକ ଇତିହାସ ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ମିଳେ। ଏଥିରୁ ତତ୍କାଳୀନ ଅର୍ଥନୀତି, ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାପଡ଼େ। ତେଣୁ ମୁଦ୍ରାତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ରଚନାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ।
୧୩. ପ୍ରାଚୀନ ମୁଦ୍ରାରୁ କେଉଁ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଐତିହାସିକ ତଥ୍ୟ ମିଳେ?
ଉତ୍ତର: ପ୍ରାଚୀନ ମୁଦ୍ରାରୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ରାଜନୈତିକ ଓ ଆର୍ଥିକ ତଥ୍ୟ ମିଳେ। ମୁଦ୍ରାରେ ଥିବା ରାଜାଙ୍କ ନାମ ଓ ଚିହ୍ନରୁ ଶାସକମାନଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ଜଣାପଡ଼େ। ମୁଦ୍ରାର ଧାତୁ ଓ ପ୍ରଚଳନରୁ ଅର୍ଥନୈତିକ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ବାଣିଜ୍ୟର ସୂଚନା ମିଳେ। ଏହାଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ରଚନା ସହଜ ହୁଏ।
୧୪. ହରପ୍ପା ଓ ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋର ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଆବିଷ୍କାରର ଗୁରୁତ୍ୱ କ’ଣ?
ଉତ୍ତର: ହରପ୍ପା ଓ ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋର ଆବିଷ୍କାର ଦ୍ୱାରା ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଜଣାପଡ଼ିଥିଲା। ଏଠାରେ ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ନଗର, ଉନ୍ନତ ଜଳନିଷ୍କାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ପୋଡ଼ା ଇଟାର ଘର ମିଳିଛି। ମୁଦ୍ରା, ମୃତ୍ପାତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀରୁ ସେଠାକାର ଜୀବନଶୈଳୀ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ ବିଷୟରେ ଜଣାପଡ଼େ। ଏହି ଆବିଷ୍କାର ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶର ପ୍ରାଚୀନ ନଗର ସଭ୍ୟତାକୁ ଉଜାଗର କରିଥିଲା।
୧୫. ପ୍ରାଚୀନ ନଗରର ଖନନରୁ ମିଳୁଥିବା ଦୁଇଟି ଐତିହାସିକ ତଥ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କର।
ଉତ୍ତର: ପ୍ରାଚୀନ ନଗରର ଖନନରୁ ତତ୍କାଳୀନ ନଗର ଯୋଜନା ଓ ଗୃହନିର୍ମାଣ ପଦ୍ଧତି ବିଷୟରେ ତଥ୍ୟ ମିଳେ। ରାସ୍ତା, ନାଳ ଓ କୂଅର ଅବଶେଷରୁ ନଗରର ଉନ୍ନତି ବିଷୟରେ ଜଣାପଡ଼େ। ମୃତ୍ପାତ୍ର, ଉପକରଣ ଓ ଅଳଙ୍କାରରୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ଜୀବନଶୈଳୀ ସମ୍ପର୍କରେ ସୂଚନା ମିଳେ। ଏହାଦ୍ୱାରା ସେହି ସମୟର ସାମାଜିକ ଓ ଆର୍ଥିକ ଜୀବନକୁ ବୁଝିହୁଏ।
୧୬. ସ୍ମାରକ ଅଭିଲେଖ କ’ଣ? ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଲେଖ।
ଉତ୍ତର: କୌଣସି ଐତିହାସିକ ଘଟଣା, ବିଜୟ, ଦାନ ବା ନିର୍ମାଣକାର୍ଯ୍ୟର ସ୍ମୃତି ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଖୋଦିତ ଅଭିଲେଖକୁ ସ୍ମାରକ ଅଭିଲେଖ କୁହାଯାଏ। ଏହା ପଥର, ସ୍ତମ୍ଭ ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାୟୀ ମାଧ୍ୟମରେ ଲେଖାଯାଇଥାଏ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଘଟଣା ବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ କୃତିତ୍ୱକୁ ସ୍ମରଣୀୟ କରି ରଖିବା। ଏଥିରୁ ଇତିହାସବିତ୍ମାନେ ଅତୀତର ବିଭିନ୍ନ ଘଟଣା ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ପାଆନ୍ତି।
ବିଭାଗ – ଗ: ସାହିତ୍ୟିକ ଉପାଦାନ
୧୭. ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ରଚନାରେ ସାହିତ୍ୟିକ ଉପାଦାନର ଭୂମିକା କ’ଣ?
ଉତ୍ତର: ସାହିତ୍ୟିକ ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟରେ ବେଦ, ପୁରାଣ, ମହାକାବ୍ୟ ଓ ଐତିହାସିକ ଗ୍ରନ୍ଥ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରୁ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ରାଜନୈତିକ, ସାମାଜିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ଜୀବନ ବିଷୟରେ ତଥ୍ୟ ମିଳେ। ଏଥିରୁ ତତ୍କାଳୀନ ପ୍ରଥା, ପରମ୍ପରା ଓ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଜଣାପଡ଼େ। ତେଣୁ ସାହିତ୍ୟିକ ଉପାଦାନ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ରଚନାରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
୧୮. ଚାରୋଟି ବେଦର ନାମ ଲେଖ।
ଉତ୍ତର: ବେଦଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ଓ ସାହିତ୍ୟିକ ଗ୍ରନ୍ଥ ଅଟନ୍ତି। ଚାରୋଟି ବେଦ ହେଉଛି ଋଗ୍ବେଦ, ସାମବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ ଓ ଅଥର୍ବବେଦ। ଋଗ୍ବେଦରେ ଦେବଦେବୀଙ୍କ ସ୍ତୁତିମନ୍ତ୍ର ରହିଛି। ଏହି ବେଦଗୁଡ଼ିକରୁ ଆର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ, ସାମାଜିକ ଜୀବନ ଓ ଅର୍ଥନୀତି ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ମିଳେ।
୧୯. ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକର ଐତିହାସିକ ଉପଯୋଗିତା କ’ଣ?
ଉତ୍ତର: ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ସାହିତ୍ୟିକ ଉପାଦାନ ଅଟନ୍ତି। ଏଥିରେ ବିଭିନ୍ନ ରାଜବଂଶ, ରାଜାଙ୍କ ବଂଶାବଳୀ ଓ ଶାସନ ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ମିଳେ। ଏହା ସହିତ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ, ପରମ୍ପରା ଓ ସାମାଜିକ ଜୀବନର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି। ଅନ୍ୟ ଐତିହାସିକ ଉପାଦାନ ସହ ତୁଳନା କରି ଏହି ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଉପଯୋଗ କରାଯାଏ।
୨୦. ରାମାୟଣରୁ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ସମ୍ପର୍କରେ କେଉଁ ତଥ୍ୟ ମିଳେ?
ଉତ୍ତର: ରାମାୟଣ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ମହାକାବ୍ୟ ଅଟେ। ଏଥିରୁ ତତ୍କାଳୀନ ରାଜତନ୍ତ୍ର, ପରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସାମାଜିକ ପରମ୍ପରା ବିଷୟରେ ଧାରଣା ମିଳେ। ଏଥିରେ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ, ନୈତିକ ଆଦର୍ଶ ଓ ରାଜଧର୍ମର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି। ଏହାର ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅନ୍ୟ ଐତିହାସିକ ପ୍ରମାଣ ସହ ମିଶାଇ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯାଏ।
୨୧. ମହାଭାରତର ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ କ’ଣ?
ଉତ୍ତର: ମହାଭାରତ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ମହାକାବ୍ୟ ଅଟେ। ଏଥିରୁ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ରାଜଧର୍ମ ଓ ସାମାଜିକ ପରମ୍ପରା ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ମିଳେ। ଏଥିରେ ଯୁଦ୍ଧନୀତି, ପରିବାର ସମ୍ପର୍କ ଓ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି। ଏହା ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ସମାଜ ଓ ସଂସ୍କୃତି ଅଧ୍ୟୟନରେ ସହାୟକ ହୁଏ।
୨୨. କୌଟିଲ୍ୟଙ୍କ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ବିଷୟବସ୍ତୁ କ’ଣ?
ଉତ୍ତର: କୌଟିଲ୍ୟଙ୍କ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ରାଜନୀତି ଓ ପ୍ରଶାସନ ସମ୍ପର୍କିତ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗ୍ରନ୍ଥ। ଏଥିରେ ରାଜାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଶାସନ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି। ଏଥିରେ କର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଅର୍ଥନୀତି, କୂଟନୀତି ଓ ସାମରିକ ନୀତିର ବର୍ଣ୍ଣନା ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ଏହା ମୌର୍ଯ୍ୟ ଯୁଗର ଶାସନ ଓ ପ୍ରଶାସନ ବୁଝିବାରେ ସହାୟକ ହୁଏ।
୨୩. ପାଣିନିଙ୍କ ଅଷ୍ଟାଧ୍ୟାୟୀର ଗୁରୁତ୍ୱ କ’ଣ?
ଉତ୍ତର: ଅଷ୍ଟାଧ୍ୟାୟୀ ପାଣିନିଙ୍କ ରଚିତ ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥ। ଏଥିରେ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାର ଶବ୍ଦ ଗଠନ ଓ ବ୍ୟାକରଣ ନିୟମ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା ହୋଇଛି। ଏଥିରୁ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଭାଷା, ସମାଜ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଜୀବନ ସମ୍ପର୍କରେ କିଛି ତଥ୍ୟ ମିଳେ। ତେଣୁ ଏହା ଭାଷା ଇତିହାସ ସହ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଅଧ୍ୟୟନରେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
୨୪. ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ମହାଭାଷ୍ୟରୁ କେଉଁ ପ୍ରକାରର ଐତିହାସିକ ତଥ୍ୟ ମିଳେ?
ଉତ୍ତର: ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ମହାଭାଷ୍ୟ ପାଣିନିଙ୍କ ବ୍ୟାକରଣ ଉପରେ ରଚିତ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭାଷ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥ। ଏଥିରୁ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଭାଷା ଓ ସାହିତ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ମିଳେ। ଏଥିରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ କିଛି ସମସାମୟିକ ଘଟଣାରୁ ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ପରିସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଧାରଣା ମିଳେ। ତେଣୁ ଏହା ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ଅଧ୍ୟୟନର ଏକ ସାହାଯ୍ୟକାରୀ ସାହିତ୍ୟିକ ଉତ୍ସ।
୨୫. କଲ୍ହଣଙ୍କ ରାଜତରଙ୍ଗିଣୀର ଐତିହାସିକ ମହତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ?
ଉତ୍ତର: ରାଜତରଙ୍ଗିଣୀ କଲ୍ହଣଙ୍କ ରଚିତ କାଶ୍ମୀରର ଇତିହାସ ସମ୍ପର୍କିତ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥ। ଏଥିରେ କାଶ୍ମୀରର ବିଭିନ୍ନ ରାଜା, ସେମାନଙ୍କ ଶାସନ ଓ ରାଜନୈତିକ ଘଟଣାର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି। କଲ୍ହଣ ଐତିହାସିକ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ସହ ପୂର୍ବ ଗ୍ରନ୍ଥ ଓ ପରମ୍ପରାକୁ ବିଚାର କରିଥିଲେ। ତେଣୁ ରାଜତରଙ୍ଗିଣୀ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ କାଶ୍ମୀରର ଇତିହାସ ଜାଣିବାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ସାହିତ୍ୟିକ ଉତ୍ସ।
ବିଭାଗ – ଗ: ସାହିତ୍ୟିକ ଉପାଦାନ
୨୬. ମାଳବିକାଗ୍ନିମିତ୍ରମ୍ର ରଚୟିତା କିଏ? ଏହାର ବିଷୟବସ୍ତୁ କ’ଣ?
ଉତ୍ତର: ମାଳବିକାଗ୍ନିମିତ୍ରମ୍ର ରଚୟିତା ହେଉଛନ୍ତି ମହାକବି କାଳିଦାସ। ଏହା ଏକ ସଂସ୍କୃତ ନାଟକ ଅଟେ। ଏଥିରେ ଶୁଙ୍ଗବଂଶୀୟ ରାଜା ଅଗ୍ନିମିତ୍ର ଓ ମାଳବିକାଙ୍କ ପ୍ରେମକାହାଣୀ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରୁ ଶୁଙ୍ଗ ଯୁଗର ରାଜଦରବାର ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଜୀବନ ସମ୍ପର୍କରେ କିଛି ତଥ୍ୟ ମିଳେ।
୨୭. ବୌଦ୍ଧ ତ୍ରିପିଟକର ତିନୋଟି ଅଂଶର ନାମ ଲେଖ।
ଉତ୍ତର: ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ପବିତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥ ସମୂହକୁ ତ୍ରିପିଟକ କୁହାଯାଏ। ଏହାର ତିନୋଟି ଅଂଶ ହେଉଛି ବିନୟ ପିଟକ, ସୁତ୍ତ ପିଟକ ଓ ଅଭିଧମ୍ମ ପିଟକ। ବିନୟ ପିଟକରେ ବୌଦ୍ଧ ସଂଘର ନିୟମ, ସୁତ୍ତ ପିଟକରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଉପଦେଶ ରହିଛି। ଅଭିଧମ୍ମ ପିଟକରେ ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନ ଓ ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ବିଷୟ ଆଲୋଚିତ ହୋଇଛି।
୨୮. ଜୈନ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ରଚନାରେ କିପରି ସାହାଯ୍ୟ କରେ?
ଉତ୍ତର: ଜୈନ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ରଚନାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ସ। ଏଥିରେ ଜୈନ ତୀର୍ଥଙ୍କର, ରାଜା ଓ ଧାର୍ମିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ରହିଛି। ଏହାଦ୍ୱାରା ତତ୍କାଳୀନ ସାମାଜିକ ଜୀବନ, ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ରାଜନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଜଣାପଡ଼େ। ଅନ୍ୟ ଐତିହାସିକ ପ୍ରମାଣ ସହ ତୁଳନା କରି ଏହି ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଉପଯୋଗ କରାଯାଏ।
ବିଭାଗ – ଘ: ବିଦେଶୀ ପରିବ୍ରାଜକ ଓ ଐତିହାସିକ ଗ୍ରନ୍ଥ
୨୯. ମେଘାସ୍ଥିନିସ୍ କିଏ ଥିଲେ? ତାଙ୍କ ଗ୍ରନ୍ଥର ନାମ ଲେଖ।
ଉତ୍ତର: ମେଘାସ୍ଥିନିସ୍ ଜଣେ ଗ୍ରୀକ୍ ରାଜଦୂତ ଓ ପରିବ୍ରାଜକ ଥିଲେ। ସେ ସେଲ୍ୟୁକସ୍ ନିକେଟରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବେ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରାଜଦରବାରକୁ ଆସିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ରଚିତ ଗ୍ରନ୍ଥର ନାମ ହେଉଛି ‘ଇଣ୍ଡିକା’। ଏଥିରୁ ମୌର୍ଯ୍ୟ ଯୁଗର ପ୍ରଶାସନ, ସମାଜ ଓ ନଗର ଜୀବନ ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ମିଳେ।
୩୦. ଫାହିୟାନ୍ କେଉଁ ଶାସକଙ୍କ ଶାସନକାଳରେ ଭାରତ ଆସିଥିଲେ? ତାଙ୍କ ବିବରଣୀର ଗୁରୁତ୍ୱ କ’ଣ?
ଉତ୍ତର: ଚୀନ୍ ପରିବ୍ରାଜକ ଫାହିୟାନ୍ ଗୁପ୍ତ ସମ୍ରାଟ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଶାସନକାଳରେ ଭାରତ ଆସିଥିଲେ। ସେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥ ସଂଗ୍ରହ ଓ ବୌଦ୍ଧ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ ଦର୍ଶନ କରିବା ପାଇଁ ଆସିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଭ୍ରମଣ ବିବରଣୀରୁ ଗୁପ୍ତ ଯୁଗର ସାମାଜିକ ଜୀବନ, ଧାର୍ମିକ ପରିସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଶାସନ ବିଷୟରେ ତଥ୍ୟ ମିଳେ। ଏହା ଗୁପ୍ତ ଯୁଗର ଇତିହାସ ଅଧ୍ୟୟନର ଏକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଉତ୍ସ।
୩୧. ହୁଏନ୍ସାଂ କିଏ ଥିଲେ? ତାଙ୍କ ଭ୍ରମଣ ବିବରଣୀରୁ କେଉଁ ତଥ୍ୟ ମିଳେ?
ଉତ୍ତର: ହୁଏନ୍ସାଂ ଜଣେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଚୀନ୍ ବୌଦ୍ଧ ପରିବ୍ରାଜକ ଥିଲେ। ସେ ସମ୍ରାଟ ହର୍ଷବର୍ଦ୍ଧନଙ୍କ ଶାସନକାଳରେ ଭାରତ ଆସିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ବିବରଣୀରୁ ହର୍ଷଙ୍କ ଶାସନ, ନାଳନ୍ଦା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ, ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଓ ଭାରତୀୟ ସମାଜ ବିଷୟରେ ତଥ୍ୟ ମିଳେ। ତାଙ୍କ ରଚନା ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ରାଜନୈତିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ଇତିହାସ ଜାଣିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
୩୨. ଇତ୍ସିଂଙ୍କ ଭାରତ ଭ୍ରମଣର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ ଥିଲା?
ଉତ୍ତର: ଇତ୍ସିଂ ଜଣେ ଚୀନ୍ ବୌଦ୍ଧ ପରିବ୍ରାଜକ ଥିଲେ। ସେ ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ପାଇଁ ଭାରତ ଆସିଥିଲେ। ସେ ନାଳନ୍ଦା ସମେତ ବିଭିନ୍ନ ବୌଦ୍ଧ ଶିକ୍ଷାକେନ୍ଦ୍ରରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ବିବରଣୀରୁ ଭାରତର ବୌଦ୍ଧ ଶିକ୍ଷା, ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ଓ ମଠ ଜୀବନ ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ମିଳେ।
୩୩. ଆଲ୍ବେରୁଣୀଙ୍କ କିତାବ୍-ଉଲ୍-ହିନ୍ଦ୍ର ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଲେଖ।
ଉତ୍ତର: ଆଲ୍ବେରୁଣୀ ଜଣେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପାରସୀ ବିଦ୍ୱାନ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ରଚିତ ‘କିତାବ୍-ଉଲ୍-ହିନ୍ଦ୍’ ଭାରତୀୟ ସମାଜ ଓ ସଂସ୍କୃତି ସମ୍ପର୍କିତ ଏକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଗ୍ରନ୍ଥ। ଏଥିରେ ଭାରତୀୟ ଧର୍ମ, ଦର୍ଶନ, ବିଜ୍ଞାନ, ଗଣିତ ଓ ସାମାଜିକ ପ୍ରଥା ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା ରହିଛି। ଏହା ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଭାରତର ଇତିହାସ ଓ ସଂସ୍କୃତି ଅଧ୍ୟୟନରେ ସହାୟକ ହୁଏ।
୩୪. ଜିଆଉଦ୍ଦିନ୍ ବରାନୀଙ୍କ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଐତିହାସିକ ଗ୍ରନ୍ଥର ନାମ ଲେଖ।
ଉତ୍ତର: ଜିଆଉଦ୍ଦିନ୍ ବରାନୀ ଦିଲ୍ଲୀ ସୁଲତାନତ୍ ଯୁଗର ଜଣେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଐତିହାସିକ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଐତିହାସିକ ଗ୍ରନ୍ଥ ହେଉଛି ‘ତାରିଖ୍-ଇ-ଫିରୋଜଶାହୀ’। ଏଥିରେ ଦିଲ୍ଲୀ ସୁଲତାନତ୍ର ବିଭିନ୍ନ ଶାସକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଘଟଣାର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଭାରତର ଇତିହାସ ଅଧ୍ୟୟନର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ।
ବିଭାଗ – ଙ: ଅତିରିକ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ
୩୫. ବୋଘାଜକୋଇ ଅଭିଲେଖର ଐତିହାସିକ ମହତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ?
ଉତ୍ତର: ବୋଘାଜକୋଇ ଅଭିଲେଖ ଏସିଆ ମାଇନର୍ରେ ଥିବା ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ହିତ୍ତୀୟ ଅଭିଲେଖ। ଏହା ଆନୁମାନିକ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଅଟେ। ଏଥିରେ ମିତାନି ଓ ହିତ୍ତୀୟ ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ଚୁକ୍ତିରେ ମିତ୍ର, ବରୁଣ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ନାସତ୍ୟ ଭଳି ଦେବତାଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି। ଏହା ପ୍ରାଚୀନ ଇଣ୍ଡୋ-ଆର୍ଯ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
୩୬. ଅଭିଲେଖ ଓ ସାହିତ୍ୟିକ ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇଟି ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖ।
ଉତ୍ତର: ଅଭିଲେଖ ପଥର, ସ୍ତମ୍ଭ ଓ ଧାତୁପଟ୍ଟ ଉପରେ ଖୋଦିତ ଲେଖା ହୋଇଥିବାବେଳେ ସାହିତ୍ୟିକ ଉପାଦାନ ଗ୍ରନ୍ଥ ଓ କାବ୍ୟ ଆଦିରେ ମିଳେ। ଅଭିଲେଖରେ ସାଧାରଣତଃ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ, ବିଜୟ ଓ ଦାନ ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ଥାଏ। ସାହିତ୍ୟିକ ଉପାଦାନରେ ଧର୍ମ, ସମାଜ, ସଂସ୍କୃତି ଓ ରାଜନୀତିର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଥାଏ। ଉଭୟ ଉପାଦାନ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ରଚନାରେ ସହାୟକ ହୁଏ।
୩୭. ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ଜାଣିବାରେ ବିଦେଶୀ ପରିବ୍ରାଜକଙ୍କ ବିବରଣୀ କାହିଁକି ଉପଯୋଗୀ?
ଉତ୍ତର: ବିଦେଶୀ ପରିବ୍ରାଜକମାନେ ଭାରତର ରାଜନୀତି, ସମାଜ ଓ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ନିଜ ଅନୁଭୂତି ଲିପିବଦ୍ଧ କରିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ବିବରଣୀରୁ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଶିକ୍ଷାକେନ୍ଦ୍ର, ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ ଜୀବନଶୈଳୀ ବିଷୟରେ ଜଣାପଡ଼େ। ଏହି ବିବରଣୀଗୁଡ଼ିକ ଦେଶୀୟ ସାହିତ୍ୟିକ ଓ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଉତ୍ସର ପରିପୂରକ ଅଟନ୍ତି। ତେଣୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ରଚନାରେ ଉପଯୋଗୀ।
୩୮. ଐତିହାସିକ ତଥ୍ୟର ବିଶ୍ୱସନୀୟତା ଯାଞ୍ଚ କରିବା କାହିଁକି ଆବଶ୍ୟକ?
ଉତ୍ତର: ଐତିହାସିକ ତଥ୍ୟର ସତ୍ୟତା ଜାଣିବା ପାଇଁ ତାହାର ବିଶ୍ୱସନୀୟତା ଯାଞ୍ଚ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। କେତେକ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଲେଖକଙ୍କ ପକ୍ଷପାତ ବା ଅତିରଞ୍ଜିତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଥାଇପାରେ। ତେଣୁ ଅଭିଲେଖ, ମୁଦ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ସ ସହ ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ତୁଳନା କରିବା ଦରକାର। ଏହାଦ୍ୱାରା ଇତିହାସର ସଠିକ୍ ଓ ନିରପେକ୍ଷ ଚିତ୍ର ମିଳେ।
୩୯. ଧାର୍ମିକ ସାହିତ୍ୟ ଓ ଲୌକିକ ସାହିତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ।
ଉତ୍ତର: ଧାର୍ମିକ ସାହିତ୍ୟରେ ଧର୍ମ, ଉପାସନା, ଦର୍ଶନ ଓ ଧାର୍ମିକ ନୀତି ସମ୍ପର୍କିତ ବିଷୟ ଆଲୋଚିତ ହୁଏ। ବେଦ, ପୁରାଣ ଓ ବୌଦ୍ଧ ତ୍ରିପିଟକ ଏହାର ଉଦାହରଣ। ଲୌକିକ ସାହିତ୍ୟରେ ରାଜନୀତି, ପ୍ରଶାସନ, ସମାଜ ଓ ସାଧାରଣ ଜୀବନ ସମ୍ପର୍କିତ ବିଷୟ ରହିଥାଏ। କୌଟିଲ୍ୟଙ୍କ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ଓ କଲ୍ହଣଙ୍କ ରାଜତରଙ୍ଗିଣୀ ଲୌକିକ ସାହିତ୍ୟର ଉଦାହରଣ।
୪୦. ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ରଚନାରେ ଅଭିଲେଖ, ମୁଦ୍ରା ଓ ସାହିତ୍ୟର ସମନ୍ୱିତ ଅଧ୍ୟୟନ କାହିଁକି ଆବଶ୍ୟକ?
ଉତ୍ତର: ଅଭିଲେଖ, ମୁଦ୍ରା ଓ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଇତିହାସ ସମ୍ପର୍କରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ତଥ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ଅଭିଲେଖରୁ ରାଜାଙ୍କ ଶାସନ ଓ ବିଜୟ, ମୁଦ୍ରାରୁ ଅର୍ଥନୀତି ଓ ବାଣିଜ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଜଣାପଡ଼େ। ସାହିତ୍ୟରୁ ସାମାଜିକ, ଧାର୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଜୀବନ ବିଷୟରେ ତଥ୍ୟ ମିଳେ। ଏହି ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକର ସମନ୍ୱିତ ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ଇତିହାସର ଅଧିକ ସଠିକ୍ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚିତ୍ର ମିଳିଥାଏ।